Anaplazja(atypia)
Badania kliniczne
Badanie przesiewowe
Biopsja aspiracyjna cienkoigłowa (BAC,punkcja)
Biopsja gruboigłowa (oligobiopsja)
Biopsja wiertarkowa
Biopsja otwarta
Biopsja śródoperacyjna(badanie doraźne, intra)
Brachyterapia
Brodersa skala
Chemioterapia indukcyjna
Chemioterapia neoadjuwantowa
Chemioterapia paliatywna
Chemioterapia uzupełniająca (adjuwantowa)
Cykl komórkowy
Cytologia złuszczeniowa
Diagnostyczne otwarcie jamy brzusznej
Dysplazja
Galaktografia (mammografia kontrastowa)
Guz
Hyperplazja (rozrost)
Kseromammografia
Lekooporność
Limfoscyntygrafia
Mammografia klasyczna
Markery nowotworowe
Metaplazja
Metoda "afterloading"
Nowotwór
Nowotwór łagodny (niezłośliwy)
Nowotwór półzłośliwy
Nowotwór złośliwy
Perfuzja dootrzewnowa
Perfuzja kończynowa
Pneumocystomammografia
Preparaty barwione
Preparaty mrożone
Promieniouczulacze
Przerzut
QLQ-C30
Rak przedinwazyjny
Randomizacja
Rozmaz
Skrining (screening)
Stan przednowotworowy
Stopień złośliwości histologicznej nowotworu
Technika wielopolowa
Teleterapia
Węzeł "wartownik"
Wyniki leczenia
Wznowa nowotworu
Zespoły paraneoplazmatyczne

Anaplazja (atypia)
Anaplazja (z łacińskiego anaplasia) jest to zespół cech morfologicznych charakterystyczny dla struktury tkankowej nowotworów złośliwych. Komórki staja się mniej dojrzałe, zatracają zdolność różnicowania, zaczynają samodzielnie egzystować i szybko się mnożyć.

Badania kliniczne - fazy:

I faza - określenie toksyczności leku, określenie dawki bezpiecznej dla prowadzenia dalszych   badań

II faza - wykazanie efektu przeciwnowotworowego leku wśród chorych na dany typ nowotworu

III faza - porównanie efektu przeciwnowotworowego badanego leku z leczeniem standardowym

IV faza - monitorowanie późnej toksyczności

Badania przesiewowe (z angielskiego screening) - synonim "wczesnego wykrywania" lub "profilaktyki wtórnej" - obejmuje  działania wśród osób bez objawów choroby w celu wykrycia choroby w okresie bezobjawowym lub przedklinicznym. Przyjęto założenie, że rozpoznanie i leczenie w okresie bezobjawowym daje lepsze wyniki, niż gdyby te działania wykonywano dopiero w okresie, gdy wystąpią objawy kliniczne.

Biopsja aspiracyjna cienkoigłowa (BAC, punkcja)
BAC nazywa się metodę pobierania materiału komórkowego (cytologicznego) poprzez nakłucie guza cienką igłą. Dzięki zmniejszonej łączności, która cechuje utkanie tkankowe większości nowotworów, bez trudu aspiruje się (zasysa) do światła igły komórki z litych guzów rozrastających się w głębi tkanek. Biopsję cienkoigłową stosuje się do ustalenia rozpoznania wyczuwalnych i niewyczuwalnych guzów. W przypadku guzów niewyczuwalnych biopsję wykonuje się pod kontrolą badań topograficznych (obrazowych) np. tomografii komputerowej (TK), mammografii, scyntygrafii, ultrasonografii  (USG). Jest to tzw. biopsja celowana (lub inaczej: selektywna, wybiórcza).

Biopsja gruboigłowa (oligobiopsja) 
Jest to jedna z technik punkcyjnych, której celem jest uzyskanie materiału tkankowego (histologicznego) z guza. Do tego celu stosuje się różne typy igieł biopsyjnych o średnicy powyżej 1,2 mm, niektóre wyposażone są w przyrządy (strzykawka automatyczna) umożliwiające wykonanie nakłucia przy pomocy jednej ręki. Jest to zabieg bolesny. Oligobiopsja jest wykonywana zazwyczaj po uprzedniej biopsji cienkoigłowej, o ile kolejna biopsja cienkoigłowa nie daje pewności uzyskania wystarczającej informacji diagnostycznej (zwłaszcza w mięsakach kości i tkanek miękkich). Ponadto oligobiopsja jest wykonywana w celu pobrania materiału tkankowego również do innych badań niż badanie histopatologiczne.

Biopsja wiertarkowa
Jest odmianą biopsji gruboigłowej, w której zamiast igły stosuje się trepany, które wprowadza się w szybki ruch obrotowy za pomocą silnika elektrycznego. Materiał uzyskany tym sposobem jest większy niż w biopsji gruboigłowej i ma kształt walca. Struktura tkanek jest zachowana, co ułatwia rozpoznanie.

Biopsja otwarta
Jest to metoda pobierania masy guzowej nożem chirurgicznym lub innym narzędziem. Materiał można pobrać w dwojaki sposób, poprzez pobranie wycinka z guza - biopsja wycinkowa, lub wycięcie całego guza - biopsja wycięciowa.

Biopsja śródoperacyjna (badanie doraźne, intra)
Jest to metoda pobierania materiału tkankowego do badań w trakcie zabiegu operacyjnego. Zwykle z pobranych tkanek wykonuje się preparaty mrożone. Dzięki temu jeszcze w czasie zabiegu można szybko uzyskać ocenę histopatologiczną badanych fragmentów tkanki, co może istotnie wpłynąć na dalsze postępowanie chirurgiczne.

Brachyterapia - napromienianie ze źródła znajdującego się kontaktowo do guza lub w jego obrębie

Brodersa skala - określa stosunek komórek atypowych do nieprzejawiających atypii , stopnie złośliwości : 

Io - do 25% komórek atypowych

IIo - 25 - 50% komórek atypowych

IIIo - 50 - 75% komórek atypowych

IVo - powyżej 75% komórek atypowych

Chemioterapia indukcyjna - stosowana w celu zmniejszenia masy nowotworu i stworzenia warunków do paliatywnego leczenia operacyjnego (w przypadku nowotworów pierwotnie nieoperacyjnych)

Chemioterapia neoadjuwantowa (przed zabiegiem operacyjnym) - stosowana jako leczenie skojarzone przed radykalnym zabiegiem operacyjnym nowotworów pierwotnie operacyjnych (nie należy mylić z chemioterapią indukcyjną) 

Chemioterapia paliatywna - leczenie nieoperacyjnych postaci nowotworów, w celu zmniejszenia lub zapobieżenia występowaniu objawów związanych z zaawansowanym nowotworem

Chemioterapia uzupełniająca (adjuwantowa) - stosowana jako leczenie skojarzone po radykalnym zabiegu operacyjnym

Cykl komórkowy - okres podziału komórki. Składa się z 4 faz: 

G1 - faza wzrostu (Growth), występuje po mitozie, ilość DNA nie zmienia się, dochodzi do syntezy RNA

S - faza syntezy DNA

G2 - faza wzrostu pomiędzy syntez± DNA (faza S) a mitoz± (faza M)

M - faza mitozy - dochodzi do podziału komórki

G0 - faza spoczynku

Cytologia złuszczeniowa
Jest to metoda histopatologiczna opierająca się na fizjologicznych właściwościach złuszczania komórek nabłonkowych. Materiał do badania pobiera się tępymi lub tępo-ostrymi narzędziami z powierzchni ciała, otworów naturalnych, jam ciała. Bada się zeskrobiny, wydzieliny, popłuczyny lub materiał uzyskany w wyniku bezpośredniego przytknięcia (odciąnięcia) szkiełka podstawowego do powierzchni np. owrzodziałych guzów (otrzymuje się tzw. preparaty przytykowe).

Diagnostyczne otwarcie jamy brzusznej 
Jest to typ zabiegu operacyjnego polegającego na otwarciu jamy brzusznej. W trakcie zabiegu ogląda się i ocenia ewentualne zmiany w jamie brzusznej i ewentualnie pobiera się z wybranych miejsc materiał do badania histopatologicznego. Diagnostyczne otwarcie jamy brzusznej nazywane jest również "zwiadowczą laparotomią".

Dysplazja (z łacińskiego dysplasia) - jest to stan przejściowy pomiędzy rozrostem (hyperplazja) a nowotworem. Ten termin najlepiej opisuje zjawisko, w którym nabłonek proliferuje (rozrasta się), tworząc obraz mikroskopowy tkanki nowotworowej rozrastającej się w prawidłowych tkankach, lecz nie nacieka ich i nie daje przerzutów jak typowa tkanka nowotworowa. 
Terminu tego używa się również dla określenia zmian proliferacyjno-zanikowych zachodzących w sutku pod wpływem zaburzeń hormonalnych. Z uwagi na to, że tego typu zmiany w sutku najczęściej nie s± stanem przednowotworowym, nazywa się je łagodnymi dysplazjami sutka.

Galaktografia (mammografia kontrastowa)
Jest to badanie mammograficzne połączone z podaniem środka kontrastowego (silnie pochłaniającego promieniowanie rentgenowskie) do wydzielającego przewodu mlecznego. 

Guz - po grecku  onkos - stąd onkologia

Hyperplazja (rozrost) (z łacińskiego hyperplasia) - jest to mnożenie się (rozplem) komórek nienowotworowych. Może być wynikiem naturalnej reakcji organizmu na bodziec, typowym tego przykładem jest powiększenie węzłów chłonnych szyi z powodu zakażenia bakteryjnego gardła. Mnożące się limfocyty w węźle chłonnym powodują jego powiększenie. Hyperplazja nie daje przerzutów ani nie nacieka sąsiednich narządów, jednakże może być przyczyną miejscowych zaburzeń. Kolejnym przykładem, gdzie nie jest znany czynnik etiologiczny (sprawczy) może być łagodny przerost gruczołu krokowego (przerosty). Powiększony gruczoł uciska cewkę moczową, powoduj±c znaczne utrudnienie w oddawaniu moczu, a w końcowym stadium bezmocz i uszkodzenie nerek.

Kseromammografia
Jest to alternatywna w stosunku do klasycznej mammografii, radiologiczna metoda badania sutków, w której inny jest rodzaj detektora promieniowania rentgenowskiego. Opiera się ona na zjawisku przewodnictwa świetlnego w półprzewodniku (selenie) pod wpływem promieni X. Utajony w półprzewodniku obraz uwidacznia się za pomocą rozpylonego naładowanego elektrycznie proszku, przenosi go na papier i utrwala. Zalet± tej metody, w porównaniu z mammografią , jest możliwość uwidocznienia na zdjęciach profilowych (bocznych) całego sutka wraz ze ścianą klatki piersiowej. Wadą natomiast, możliwość pojawienia się błędów (artefaktów) w czasie obróbki płyty kserograficznej oraz koszt badania. Ponadto wprowadzenie do mammografii klasycznej nowych systemów pozwoliło na redukcję dawki promieniowania , która obecnie jest mniejsza niż w najnowszych technikach kseromammograficznych.

Lekooporność - ograniczenie lub brak działania cytostatyków na komórkę nowotworową z powodu :

• mniejszenia wnikania 

• zmniejszenie gromadzenia 

• zmniejszenia aktywacji 

• zwiększenia inaktywacji

• zmiany poziomu docelowych białek

• zmiany procesów naprawczych

• zwiększeniu poziomu białek docelowych

• zmiany metabolizmu komórkowego

Limfoscyntygrafia - metoda izotopowego badania regionalnego układu chłonnego, pozwalająca określić kierunek spływu chłonki z okolicy guza pierwotnego w stronę określonej grupy węzłów chłonnych. Stosuje się ją w przypadku czerniaka umiejscowionego na tułowiu.

Mammografia klasyczna
Mammografia jest to obrazowa metoda badania gruczołu piersiowego (sutka) z użyciem promieni rentgenowskich (promieni X). Badanie to wykonuje się specjalnym aparatem rentgenowskim (mammograf , mammomat), który pozwala na uzyskanie promieniowania miękkiego (25-45 kV). Pozwala to na odróżnienie poszczególnych struktur oraz zmian patologicznych w sutku. 

Markery nowotworowe - substancje produkowane lub indukowane przez nowotwory, nie występujące lub występujące w minimalnym stężeniu w prawidłowej tkance: antygeny płodowe (AFP, CEA), antygeny związane z nowotworem (tumor-associated antigen) (CA-125, CA 19.9, CA 15.3,SCC) , hormony, enzymy, białka (beta-HCG, kalcytonina, beta2-makroglobulina)

Metaplazja - przekształcenie się jednego typu dojrzałych komórek w inny typ, także dojrzały

Metoda "afterloading" - leczenie śródjamowe, polegające na wprowadzeniu w obręb guza lub w lożę po usuniętym guzie giętkich aplikatorów, do których podaje się okresowo źródło promieniowania, usuwane po okresie napromienienia

Nowotwór
Nowotwór jest to złożony proces patologiczny przebiegający w komórce prawidłowej, która przestaje podlegać normalnym mechanizmom kontrolującym wzrost i różnicowanie komórek. Początkowo dzieje się to w miejscu pierwotnej zmiany, potem dochodzi do naciekania otaczających tkanek, wreszcie do przemieszczania i namnażania się zmienionych komórek w miejscach odległych (tworzą się przerzuty). W języku potocznym utarło się mówić "rak" na wszystkie nowotwory złośliwe , ponieważ najczęstszymi nowotworami złośliwymi są właśnie raki (ponad 90%). 
Nowotwory klasyfikuje się według typu komórki, z której powstają i tak np. nowotwór złośliwy pochodzący z : 

• nabłonka gruczołowego nosi nazwę - rak gruczołowy (adenocarcinoma);

• nabłonka płaskiego - rak płaskonabłonkowy (carcinoma planoepitheliale); 

• tkanki tłuszczowej - tłuszczakomięsak (liposarcoma);

• tkanki włóknistej - włókniakomięsak (fibrosarcoma); 

• tkanki naczyniowej - złośliwy śródbłoniak krwionośny (hemangiosarcoma); 

• tkanki szpikowej - białaczka (leucemia);

• tkanki limfatycznej - ziarnica złośliwa (lymphogranulomatosis maligna); 

• zawiązków narządowych - struniak (chordoma); 

• tkanki nerwowej - glejak (glioblastoma); 

• tkanki barwnikotwórczej - czerniak złośliwy (melanoma malignum);

• komórek zarodkowych - rozrodczak (dysgerminoma), itp.

Nowotwór łagodny (niezłośliwy)
Nowotwór łagodny niezłośliwy (z łacińskiego neoplasma benignum) utworzony jest z tkanek zróżnicowanych i dojrzałych, o budowie mało odbiegającej od obrazu prawidłowych tkanek. Jest dobrze ograniczony, często otorbiony, rośnie wolno, rozprężająco (uciskając sąsiadujące tkanki), nie daje przerzutów, a po należytym jego usunięciu nie powstaje wznowa (ponowny rozrost nowotworu w tym samym miejscu) - jest całkowicie wyleczalny. Jego szkodliwy wpływ na ustrój może być spowodowany wydzielaniem hormonu, krwawieniami, czy też zamknięciem światła naczynia, uciskiem nerwu albo umiejscowieniem w ważnym dla życia narządzie np. sercu, rdzeniu kręgowym. 

Nowotwór półzłośliwy
Nowotwór półzłośliwy (z łacińskiego neoplasma semimalignum) jest to nowotwór o miejscowej złośliwości. Charakteryzuje się dużą masą tkankową uciskającą otoczenie, zdolnością  naciekania i niszczenia otoczenia, nawrotowością, zdolnością wszczepiania. Praktycznie nie daje on przerzutów, ale zdolność ta potencjalnie w nim istnieje i może ujawnić się nieraz bardzo późno, po wielu zabiegach chirurgicznych i wznowach. Z tego względu nowotwory półzłośliwe wymagają starannego podejścia chirurgicznego z uwzględnieniem szerokich granic wycięcia.

Nowotwór złośliwy
Nowotwór złośliwy (z łacińskiego neoplasma malignum) wykazuje duży stopień zaburzeń w zróżnicowaniu, dojrzewaniu i budowie tkankowej oraz komórkowej. Nie posiada torebki, rośnie szybko, naciekająco, niszczy zaatakowane tkanki , wnika do naczyń, dając przerzuty odległe droga chłonną lub krwionośną. Nie wycięty w granicach tkanek zdrowych, daje wznowy. 

Perfuzja dootrzewnowa - podawanie cytostatyków do jamy otrzewnej w sposób ciągły, z wykorzystaniem pompy perystaltycznej, pozwalający na dotarcie leków do wszystkich obszarów otrzewnej. Podanie ogrzanego do 42,0 C płynu perfuzyjnego pozwala na zwiększenie działania cytostatyków oraz zwiększa efekt cytotoksyczny w stosunku do tkanki nowotworowej. Wykonuje się w przypadku przerzutów nowotworów przewodu pokarmowego do otrzewnej jako leczenie skojarzone z zabiegiem resekcyjnym lub jako leczenie wysięku nowotworowego.

Perfuzja kończynowa - podanie leków przeciwnowotworowych bezpośrednio do krążenia kończynowego po uprzedniej izolacji kończyny od krążenia systemowego. Pozwala na podanie większych (do 40x) dawek cytostatyków bez zwiększania toksyczności narządowej. W celu intensyfikacji działania leków i zwiększenia efektu cytotoksycznego na komórko nowotworowe perfuzję wykonuje się najczęściej w podwyższonej temperaturze (hypertermia) (40,0 - 42,00 C). Wskazaniami do jej zastosowania są przerzuty in-transit czerniaka lub jego wznowa po uprzednim radykalnym wycięciu lub jako leczenie skojarzone z zabiegiem resekcyjnym mięsaków tkanek miękkich w celu oszczędzenia kończyny

Pneumocystomammografia
Jest to badanie mammograficzne połączone z punkcją torbieli i wtłoczeniem powietrza w miejsce płynu. Pneumocystomammografia jest wykonywana wtedy, gdy stwierdza się guzki, które w badaniu klinicznym i/lub sonograficznym (USG) prezentują obraz typowy dla torbieli. 

Preparaty barwione
Preparaty barwione (wykonywane w tzw. trybie zwykłym) - tą techniką uzyskuje się najlepszą jakość preparatu histopatologicznego. Dzieje się to kosztem czasu potrzebnego do przygotowania preparatów - kilka dni. Jednak tak przygotowany preparat histopatologiczny pozwala na łatwiejsze i dokładniejsze odróżnienie poszczególnych elementów komórkowych czy tkankowych. Niekiedy, dla uzyskania dodatkowych informacji, pobrany materiał do badania poddaje się dodatkowym technikom laboratoryjnym np. immunohistochemicznej. Może to wydłużać czas przygotowania preparatu.

Preparaty mrożone
Preparaty mrożone (wykonywane w tzw. trybie doraźnym, intra, badanie śródoperacyjne) - przygotowanie preparatów tkankowych w ten sposób, pozwala na postawienie diagnozy w ciągu kilku minut od chwili pobrania materiału. Odbywa się to jednak kosztem jakości preparatu, którego ocena jest trudniejsza aniżeli preparatu barwionego. Stąd, w przypadku takich nowotworów jak chłoniak, czerniak, mięsak, trudnych do oceny śródoperacyjnej (podczas zabiegu operacyjnego), jak i w każdym innym wątpliwym przypadku, ostateczną odpowiedź co do charakteru guza otrzymuje się po wykonaniu badań w tzw. trybie zwykłym.

Promieniouczulacze - związki zwiększające zawartość tlenu w komórkach nowotworowych, co czyni je bardziej wrażliwymi na działanie radioterapii

Przerzut nowotworu - wtórne ognisko nowotworu złośliwego bez łączności z guzem pierwotnym

QLQ-C30
Kwestionariusz opisujący subiektywną jakość życia pacjenta

Rak przedinwazyjny
Synonimem raka przedinwazyjnego (z łacińskiego carcinoma praeinvasivum) są : rak śródnabłonkowy, rak w miejscu" (z łacińskiego carcinoma in situ), rak 00, rak nienaciekający.
W obrazie mikroskopowym rozrost komórek o cechach nowotworu złośliwego obserwuje się jedynie w zakresie nabłonka. Rak przedinwazyjny tym różni się od raka inwazyjnego, że nie nacieka podścieliska i nie daje przerzutów. Usunięcie nowotworu zmienionego nabłonka z niewielkim tylko marginesem otaczających tkanek prowadzi do całkowitego wyleczenia. 

Randomizacja - losowy dobór metody leczenia dla chorych poddanych kontrolowanym badaniom klinicznym. Wymagana przy badaniach III fazy. Muszą być przynajmniej dwie metody leczenia, które podlegają ocenie.

Rozmaz
Materiałem jest tu wydzielina, płyn lub aspirat uzyskany z biopsji cienkoigłowej. Materiał cytologiczny rozmazuje się bezpośrednio na szkiełku podstawowym, które zanurza się w utrwalaczu, następnie barwi i ogląda pod mikroskopem. Podobnie jak badanie mrożonych skrawków, rozmaz można ocenić już po kilku minutach. 

Skrining (screening) - działania profilaktyczne wśród osób bez objawy choroby w celu jej wykrycia w okresie bezobjawowym lub przedklinicznym.

Stan przednowotworowy
Stanem przednowotworowym określa się taki proces patologiczny, w wyniku którego może rozwinąć się nowotwór. Stan ten w obrębie określonych tkanek zwiększa ryzyko rozwoju w nich nowotworu. Określenie to dotyczy dużej liczby stanów patologicznych. Należy zaznaczyć, że nie wszystkie one ulegają z jednakową częstością przemianie nowotworowej. W rozwoju stanów przednowotworowych istotną rolę odgrywają tzw. czynniki rakotwórcze. Wywołują one różne stany przednowotworowe, które mogą trwać nawet 20-30 lat. 
Ze względu na różnorodność rozwoju zmian przednowotworowych podzielono je na :

• zmiany uważane za właściwe stany przednowotworowe, tj. takie, z których częściej rozwija się rak - zmiany te wymagają leczenia chirurgicznego; 

• zmiany, które są podłożem stanów przednowotworowych - leczenie polega na wyeliminowaniu  czynników drażniących; 

• zmiany, które w istocie nie są stanami przednowotworowymi, ale w ich obrębie częściej rozwijają się nowotwory.

Stopień złośliwości histologicznej nowotworu
W niektórych nowotworach złośliwych możliwa jest ocena złośliwości na podstawie kryteriów histologicznych. Zwykle podziały uwzględniają trzy lub cztery stopnie złośliwości, oznaczając je cyframi rzymskimi. W zależności od stopnia dojrzałości komórkowej (czyli podobieństwa nowotworu do tkanki, z której pochodzi) nowotwory klasyfikuje się jako : 

- dobrze zróżnicowane (I0);

- umiarkowanie zróżnicowane (II0);

- mało zróżnicowane (III);

- niezróżnicowane lub anaplastyczne, jeżeli występuje utrata identyczności z tkanką, z której pochodzą.

Technika wielopolowa - sposób napromieniania pozwalający na oszczędzenie skóry; dawka promieniowania sumuje się w obrębie guza nowotworowego

Teleterapia - napromienianie ze źródła zewnętrznego


Węzeł "wartownik" - pierwszy węzeł chłonny na drodze naczyń chłonnych biegnących od guza. W przypadku istnienia przerzutów do regionalnych węzłów chłonnych w 99% są one obecne w węźle "wartowniku". Metodę oznaczania "wartownika", zarówno barwnikową jak i izotopową, stosuje się w przypadku czerniaka, raka piersi oraz nowotworów przewodu pokarmowego.

Wyniki leczenia - ocena

CR - remisja całkowita (complete remission) -całkowite ustąpienie wszystkich oznak nowotworu utrzymujące się przez co najmniej 1 miesiąc

PR - remisja częściowa (partial remission) - zmniejszenie się oznak nowotworu o ponad 50% pierwotnej masy guza, potwierdzone w dwóch badaniach w okresie powyżej 1 miesiąca

SD - stabilizacja choroby, brak zmian (stabilization of the disease) - brak cofania się oznak nowotworu lub zmniejszenie się guza o mniej niż 50% jego pierwotnej masy 

PD - progresja choroby (progression of the disease) - zwiększenie się wielkości guza o ponad 25% lub pojawienie się nowych ognisk nowotworu

Wznowa nowotworu - pojawienie się oznak obecności nowotworu po okresie całkowitej remisji

Zespoły paraneoplazmatyczne - pozornie nie związane z nowotworem objawy ze strony innych narządów, na skutek wytwarzania przez guz nowotworowy hormonów (np. objawy reumatoidalne, hipoglikemia, zespół nerczycowy i inne)